زانوی ضربدری بزرگسالان چیست و چه مقدار از آن طبیعی است؟
زانوی ضربدری بزرگسالان همان زانوی ضربدری (ژنو والگوم) است که پس از پایان رشد باقی مانده یا در بزرگسالی پیدا شده است. تفاوت آن با پای پرانتزی را در راهنمای زانوی پرانتزی و ضربدری در هر سن توضیح داده‌ایم.
در زانوی طبیعی، محور مکانیکی (خط عبور وزن از مرکز مفصل ران تا مرکز مچ پا) نزدیک مرکز زانو است. در زانوی ضربدری این خط به سمت خارج می‌رود؛ مقدار آن در معاینه با فاصله بین دو قوزک داخلی مچ (IMD) سنجیده میشود.
مقدار کمی ضربدری در بزرگسالان طبیعی است و بسیاری از افراد هیچ مشکلی از آن ندارند. نگرانی وقتی جدی میشود که انحراف زیاد، یک‌طرفه یا رو به افزایش باشد، یا با درد همراه شود.
علت زانوی ضربدری در بزرگسالان چیست؟
زانوی ضربدری در بزرگسالان یا از کودکی و نوجوانی باقی مانده است، یا در بزرگسالی بر اثر بیماری مفصل یا آسیب پیدا شده است. نوع دوم معمولاً پیشرونده‌تر است و به بررسی دقیق‌تری نیاز دارد.
| گروه | نمونه‌ها |
|---|---|
| باقی‌مانده از دوران رشد | ضربدری نوجوانی، راشیتیسم، اگزوستوز ارثی، دیسپلازی اسکلتی |
| بیماری مفصل | آرتروز بخش خارجی زانو، آرتریت روماتوئید |
| آسیب | شکستگی قبلی اطراف زانو یا آسیب صفحه رشد در کودکی |
| عامل تشدیدکننده | اضافه‌وزن |
آرتریت روماتوئید (نوعی التهاب مفصلی خودایمنی) و آرتروز بخش خارجی، غضروف همان سمت را از بین می‌برند و زانو را به‌تدریج ضربدریتر می‌کنند. شکستگی قبلی هم اگر با زاویه جوش بخورد، میتواند ضربدری یک‌طرفه بسازد. اگزوستوز ارثی متعدد (برآمدگی‌های استخوانی ارثی) و راشیتیسم یا بیماری کلیوی استخوان در کودکی هم ممکن است انحرافی باقی بگذارند.
اگر رشد هنوز تمام نشده است، روش درمان کاملاً فرق میکند. در زانوی ضربدری در نوجوانان توضیح داده‌ایم که چطور پیش از بسته شدن صفحه‌های رشد، با هدایت رشد می‌توان راستا را اصلاح کرد.
علائم زانوی ضربدری در بزرگسالی چیست؟
علائم زانوی ضربدری در بزرگسالی بیشتر از دو جا می‌آید: بخش خارجی زانو که بار بیشتری میکشد، و کشکک که به بیرون کشیده میشود. بسیاری از افراد با ضربدری خفیف هیچ علامتی ندارند.
- درد سمت بیرون زانو بعد از پیاده‌روی یا ایستادن طولانی
- درد جلوی زانو، به‌ویژه هنگام پله، نشستن طولانی یا بلند شدن از حالت چمباتمه
- احساس جابه‌جا شدن یا در رفتن کشکک
- برخورد زانوها به هم هنگام راه رفتن یا دویدن
- ضربدریتر شدن تدریجی یک یا هر دو پا در طول سال‌ها
چرا زانوی ضربدری روی کشکک اثر می‌گذارد؟
در زانوی ضربدری، کشش عضله چهارسر ران کشکک را به سمت بیرون می‌برد. نتیجه میتواند درد جلوی زانو یا ناپایداری کشکک (در رفتن یا نیمه‌دررفتگی) باشد؛ این اثر تفاوت مهم زانوی ضربدری با پای پرانتزی است.
زانوی ضربدری و آرتروز زانو: شواهد چه می‌گویند؟
در افرادی که آرتروز زانو دارند، راستای ضربدری با پیشرفت سریع‌تر آرتروز در بخش خارجی زانو همراه است. علت، تمرکز بار روی غضروف همان بخش است.
در مطالعه MAK (مجله JAMA، سال ۲۰۰۱) افراد مبتلا به آرتروز زانو ۱۸ ماه پیگیری شدند. راستای ضربدری با پیشرفت آرتروز بخش خارجی همراه بود و انحراف بیشتر، افت عملکرد بیشتری داشت.
در مطالعه MOST (سال ۲۰۱۰)، راستای ضربدری با حدود ۴٫۹ برابر شانس پیشرفت آرتروز بخش خارجی همراه بود. نکته مهم این است که در همین مطالعه، افزایش خطر شروع آرتروز تازه فقط برای راستای پرانتزی گزارش شد، نه ضربدری.
پس زانوی ضربدری در زانوی سالم الزاماً به آرتروز نمی‌رسد، اما اگر آرتروز شروع شده باشد، پیشرفتش در بخش خارجی محتمل‌تر است. الگوی معکوس، یعنی فشار روی بخش داخلی، را در پای پرانتزی در بزرگسالان توضیح داده‌ایم.
زانوی ضربدری بزرگسالان چطور ارزیابی میشود؟
ارزیابی زانوی ضربدری بزرگسالان با معاینه ایستاده و اندازه‌گیری فاصله مچ‌ها (IMD) شروع میشود. برای تصمیم درباره جراحی، عکس تمام‌قد ایستاده از لگن تا مچ پا لازم است تا معلوم شود انحراف از ران است یا ساق.
در معاینه معمولاً حرکت کشکک، ثبات رباط‌ها، دامنه حرکت زانو و راه رفتن را بررسی می‌کنم. با توجه به تمرکزم بر جراحی پا و مچ، شکل کف پا و مچ را هم می‌بینم، چون راستای کل اندام با هم کار میکند. رابطه صافی کف پا و زانوی ضربدری را جداگانه توضیح داده‌ایم.
| شاخص در عکس تمام‌قد | معنی در زانوی ضربدری |
|---|---|
| MAD (انحراف محور مکانیکی) | محور وزن چقدر به سمت خارج زانو رفته است |
| mLDFA (طبیعی حدود ۸۵ تا ۹۰ درجه) | عدد کمتر از طبیعی یعنی انحراف از استخوان ران |
| MPTA (طبیعی حدود ۸۵ تا ۹۰ درجه) | عدد بیشتر از طبیعی یعنی انحراف از ساق |
| JLCA | سهم ساییدگی غضروف یا شلی رباط |
اینکه انحراف از ران است، از ساق یا از ساییدگی مفصل، نوع جراحی را تعیین میکند. روش‌های اندازه‌گیری را در اندازه‌گیری زانوی ضربدری و پرانتزی در خانه و مطب ببینید.
ورزش برای زانوی ضربدری بزرگسالان: چه میکند و چه نمی‌کند؟
ورزش زانوی ضربدری استخوانی را در بزرگسالی صاف نمی‌کند، چون صفحه‌های رشد بسته شده‌اند. اما تقویت عضلات لگن و ران، درد را کم و کنترل زانو را هنگام حرکت بهتر میکند.
باید بین دو حالت فرق گذاشت. گاهی استخوان‌ها در حالت ایستاده تقریباً صاف‌اند، ولی زانو هنگام اسکات، دویدن یا فرود از پرش به داخل می‌افتد. این ضربدری حرکتی بیشتر به کنترل عضلانی مربوط است و تمرین میتواند آن را بهتر کند؛ ضربدری استخوانی که در عکس دیده میشود، این‌طور نیست.
| روش | چه میکند | چه نمی‌کند |
|---|---|---|
| تقویت عضلات لگن و چهارسر ران | کاهش درد، کنترل بهتر زانو و کشکک | تغییر زاویه استخوان |
| کاهش وزن | کم کردن بار روی بخش خارجی زانو | صاف کردن پا |
| تغییر نوع فعالیت | کم کردن درد در دوره‌های تشدید | اصلاح راستا |
| زانوبند آنلودر (Unloader) | کاهش درد در آرتروز یک بخش زانو | اصلاح دائمی؛ پوشیدن طولانی‌اش سخت است |
| کفی و کفش طبی | راحتی پا اگر مشکل همراه در کف پا باشد | تغییر راستای زانو |
برنامه تمرینی را در حرکات اصلاحی زانوی ضربدری و نقش کفی را در کفش طبی و کفی برای زانوی ضربدری آورده‌ایم.
نکته: هدف واقعی ورزش در زانوی ضربدری بزرگسالان، زانوی کم‌دردتر و پایدارتر است، نه صاف شدن پا. اگر برنامه‌ای در چند هفته وعده «صاف شدن زانو» می‌دهد، به آن اعتماد نکنید.
جراحی زانوی ضربدری در بزرگسالان: کدام روش برای چه کسی؟
جراحی زانوی ضربدری در بزرگسالان بر اساس محل انحراف، وضعیت غضروف، پایداری کشکک، سن و سطح فعالیت انتخاب میشود. هدف یا برگرداندن بار از بخش خارجی زانو است، یا جایگزینی مفصل در آرتروز پیشرفته.
استئوتومی انتهای ران (DFO)
در استئوتومی انتهای ران (Distal femoral osteotomy)، استخوان ران درست بالای زانو برش داده، زاویه‌اش اصلاح و با پلاک ثابت میشود. این عمل بار را از بخش خارجی ساییده به بخش داخلی سالم‌تر برمی‌گرداند و مفصل خود فرد حفظ میشود. در ناپایداری کشکک همراه با ضربدری، اصلاح راستا میتواند بخشی از درمان باشد.
تعویض مفصل زانو
در آرتروز پیشرفته، به‌ویژه در سن بالاتر، تعویض مفصل زانو انتخاب معمول است. در این عمل سطوح ساییده جایگزین می‌شوند و راستای پا هم اصلاح میشود.
حالت‌های کمتر شایع
اگر عکس نشان دهد انحراف از ساق است، مثلاً پس از شکستگی قبلی، اصلاح در همان استخوان انجام میشود. در انحراف بزرگ یا اختلاف طول دو پا، اصلاح تدریجی با فیکساتور خارجی (مثل قاب هگزاپاد) گزینه‌ای است.
معیارهای انتخاب روش
| روش | معمولاً مناسب برای | معمولاً مناسب نیست برای |
|---|---|---|
| DFO | انحراف در ران، آرتروز اولیه خارجی یا ناپایداری کشکک | آرتروز پیشرفته، زانوی خشک |
| تعویض مفصل زانو | آرتروز پیشرفته در سن بالاتر | فرد جوان با غضروف نسبتاً سالم |
| فیکساتور خارجی | انحراف بزرگ یا اختلاف طول پا | انحراف خفیف |
جزئیات هر روش را در جراحی زانوی ضربدری و استئوتومی فمور توضیح داده‌ایم.
نقاهت و عوارض استئوتومی به‌طور خلاصه
پس از استئوتومی ران برای زانوی ضربدری، چند هفته اول معمولاً با عصا و تحمل وزن نسبی می‌گذرد. جوش خوردن استخوان و بازگشت به کارهای روزمره حدود ۲ تا ۳ ماه و بازگشت به ورزش چند ماه طول میکشد. این زمانها تقریبی‌اند و به روش جراحی بستگی دارند.
عوارض احتمالی شامل عفونت، لخته خون، دیر جوش خوردن یا جوش نخوردن، اصلاح کمتر یا بیشتر از حد، آزار پلاک و خشکی زانو است. آسیب عصب یا رگ نادر است و خارج کردن پلاک بعدها اختیاری است. جزئیات را در دوره نقاهت پس از استئوتومی، عوارض استئوتومی و اصلاح راستای پا و هزینه جراحی اصلاح راستای پا بخوانید.
چه زمانی برای زانوی ضربدری بزرگسالان به ارتوپد مراجعه کنیم؟
زانوی ضربدری بزرگسالان وقتی به ارزیابی تخصصی نیاز دارد که درد، ناپایداری کشکک، پیشرفت یا عدم تقارن داشته باشد:
- درد بیرون یا جلوی زانو که با تمرین و استراحت بهتر نمی‌شود
- در رفتن یا احساس ناپایداری کشکک
- ضربدریتر شدن پا در چند سال اخیر، یا ضربدری فقط در یک طرف
- سابقه شکستگی اطراف زانو، آرتریت روماتوئید یا راشیتیسم
برای بررسی دقیق می‌توانید از نوبت ویزیت و مشاوره زانوی ضربدری استفاده کنید. یک عکس ایستاده تمام‌قد از روبه‌رو، عکس‌های رادیولوژی و گزارش‌های قبلی، و سوابق شکستگی یا بیماری مفصلی را همراه بیاورید.