صافی کف پا چیست
قوس کف پا را سه چیز بالا نگه می‌دارد: شکل استخوان‌ها، رباط‌هایی که آن‌ها را به هم وصل می‌کنند، و تاندون‌هایی که از زیر و پشت آن‌ها عبور می‌کنند. وقتی قوس پایین می‌نشیند، پاشنه به سمت بیرون متمایل می‌شود و جلوی پا به سمت بیرون می‌چرخد. به همین حالت «صافی کف پا» می‌گویند.
پایین بودن قوس پا به‌خودی‌خود بیماری نیست. در بخش بزرگی از مردم یک تفاوت طبیعی است و بیشتر کسانی که قوس پایینی دارند هیچ‌وقت مشکلی پیدا نمی‌کنند. آنچه از نظر درمانی اهمیت دارد این است که پا انعطاف‌پذیر است یا سفت، آیا درد دارد، و آیا با گذشت زمان در حال تغییر است.
در کودکان
کف پای همه بچه‌های کوچک صاف به نظر می‌رسد. قوس پا را یک لایه چربی پر کرده، رباط‌ها شل هستند و استخوان‌ها هنوز کامل شکل نگرفته‌اند. در بیشتر بچه‌ها قوس پا خودبه‌خود حدوداً بین ۴ و ۱۰ سالگی ظاهر می‌شود.
صافی کف پای انعطاف‌پذیر و بدون درد در کودک به اطمینان دادن نیاز دارد، نه به درمان. کفی طبی بارها بررسی شده و شکل نهایی پا را تغییر نمی‌دهد.
معاینه و ارزیابی وقتی لازم است که صافی کف پا:
- دردناک باشد، به‌خصوص زیر قوزک داخلی یا در بخش بیرونی عقب پا
- سفت باشد و با ایستادن روی پنجه، قوسی ظاهر نشود
- یک‌طرفه باشد، یا یک طرف به‌وضوح بدتر باشد
- با سفتی عضله ساق همراه باشد، که خودش این ناهنجاری را ایجاد می‌کند و اغلب می‌شود آن را به‌طور جداگانه درمان کرد
- با دست‌وپاچلفتگی یا بدتر شدن راه رفتن همراه باشد، که این سؤال را مطرح می‌کند که شاید یک علت عصبی زمینه‌ای وجود داشته باشد
در بزرگسالان
در بزرگسالی، قوس پایی که قبلاً طبیعی بوده و حالا دارد فرو می‌ریزد، مشکل دیگری است. علت معمول آن از کار افتادن تدریجی تاندون تیبیالیس خلفی (posterior tibial tendon) است، یعنی تاندونی که از پشت قوزک داخلی عبور می‌کند و با هر قدم قوس پا را بالا می‌کشد. این مشکل با درد و ورم در سمت داخل مچ پا، صاف شدن قوس پا، و سخت‌تر شدن روزافزون ایستادن روی پنجه همان پا خودش را نشان می‌دهد.
این بیماری پیشرونده است. اگر زود درمان شود، یعنی وقتی پا هنوز انعطاف‌پذیر است، راه‌های درمان ساده‌اند و نتایج خوب است. اگر سال‌ها رها شود، عقب پا سفت می‌شود و انتخاب‌ها به فیوژن (جوش دادن مفصل) محدود می‌شود. ارزیابی زودهنگام واقعاً نتیجه را تغییر می‌دهد.
چطور ارزیابی می‌شود
- معاینه در حالت ایستاده و هنگام راه رفتن، که مهم‌ترین بخش است. صافی کف پا را نمی‌شود روی تخت معاینه ارزیابی کرد.
- تست ایستادن روی پنجه، برای جدا کردن نوع انعطاف‌پذیر از نوع سفت.
- سفتی عضله ساق (تست سیلفرشولد، Silfverskiold test)، چون سفتی عضله گاستروکنمیوس عاملی شایع و قابل اصلاح است.
- رادیوگرافی ایستاده (در حال تحمل وزن). عکس‌هایی که در حالت خوابیده گرفته می‌شوند کاربرد چندانی ندارند. در عکس ایستاده می‌شود راستای پا را اندازه گرفت، معمولاً زاویه میری (Meary angle)، شیب کالکانئوس (calcaneal pitch)، پوشش تالوناویکولار (talonavicular coverage) و زاویه کایت (Kite angle).
- ام‌آرآی (MRI) یا سی‌تی‌اسکن (CT) فقط وقتی که به پارگی تاندون، کوالیشن یا آرتروز شک وجود دارد.
درمان بدون جراحی
بیشتر افراد درمان را از اینجا شروع می‌کنند و بیشترشان هم در همین مرحله می‌مانند.
- کشش عضله ساق، به‌شکل درست و به مدت کافی. ساق سفت در هر قدم قوس پا را به پایین فشار می‌دهد.
- تقویت عضله تیبیالیس خلفی و عضلات کوچک داخل پا.
- کفش مناسب و نگه‌دارنده، و کفی طبی (اُرتز) هر جا که به راحتی پا کمک کند.
- مدیریت فعالیت و فشار روی پا، و کاهش وزن در صورت لزوم.
- یک دوره بی‌حرکت کردن پا با بوت طبی، برای تاندونی که دچار التهاب حاد شده است.
چه زمانی جراحی مطرح می‌شود
جراحی برای پایی است که بعد از یک دوره واقعی درمان غیرجراحی همچنان درد دارد، یا برای ناهنجاری‌ای که به‌وضوح در حال پیشرفت است. عمل بر اساس مشکل واقعی همان پا برنامه‌ریزی می‌شود و معمولاً دو یا سه مورد از روش‌های زیر را با هم ترکیب می‌کند:
- بلند کردن عضله ساق (آزادسازی گاستروکنمیوس، gastrocnemius recession) وقتی ساق سفت است.
- استئوتومی کالکانئوس (calcaneal osteotomy)، یعنی بریدن استخوان پاشنه و جابه‌جا کردن آن به زیر ساق برای برگرداندن راستای پا.
- بلند کردن ستون خارجی پا (lateral column lengthening)، برای اصلاح چرخش جلوی پا به سمت بیرون.
- آرتروارزیس یا پیچ کالکانئو استاپ (arthroereisis، calcaneo-stop) در کودکی که در حال رشد است: یک ایمپلنت کوچک در سینوس تارسی (sinus tarsi) که تا وقتی پا رشد می‌کند، فرو ریختن قوس را محدود می‌کند. این روش کم‌تهاجمی و برگشت‌پذیر است و ایمپلنت معمولاً بعداً خارج می‌شود. بعد از این عمل، راه رفتن معمولاً از همان روز عمل و به اندازهٔ تحمل شروع می‌شود.
- انتقال یا ترمیم تاندون، وقتی تاندون تیبیالیس خلفی از کار افتاده است.
- فیوژن، فقط برای پاهایی که از قبل سفت شده‌اند یا آرتروز دارند.
اصل کلی در همه این روش‌ها این است که راستای پا اصلاح شود و مفاصل همچنان حرکت داشته باشند. جوش دادن مفاصل یک پای انعطاف‌پذیر، مشکل شکل پا را حل می‌کند اما مشکل تازه‌ای می‌سازد.