عود، اصلاح ناکافی یا اصلاح بیش از حد؟
| وضعیت | تعریف | نمونه |
|---|---|---|
| اصلاح ناکافی | پا از ابتدا به راستای هدف نرسیده است | باقی ماندن چرخش پاشنه به بیرون در عکس‌های اولیه پس از عمل |
| عود (از دست رفتن اصلاح) | اصلاح اولیه مناسب بوده اما در ماه‌ها یا سالها کاهش یافته است | افت تدریجی قوس داخلی |
| اصلاح بیش از حد | پا بیش از حد به سمت مقابل چرخیده است | فشار روی لبه خارجی پا یا چرخش جلوی پا به داخل |
| درد پایدار بدون بدشکلی | شکل پا مناسب است اما درد ادامه دارد | آرتروز مفاصل مجاور، تحریک پیچ یا ایمپلنت |
اصلاح بیش از حد هم بی‌اشکال نیست. در مطالعه‌ای روی بزرگسالان پس از بازسازی صافی کف پا، چرخش بیش از حد میانه پا به داخل با بهبود کمتر در فعالیت‌های روزمره و کیفیت زندگی همراه بود (Conti و همکاران، ۲۰۱۵).
چقدر شایع است؟
آمار دقیق به نوع عمل، سن، تعریف عود و طول پیگیری بستگی دارد و قابل تعمیم نیست. چند داده از منابع معتبر:
- اطلاعات بیمار یک بیمارستان تخصصی ارتوپدی می‌گوید ۵ تا ۱۰ مورد از هر ۱۰۰ عمل، استخوان دقیقاً در وضعیت مورد نظر جوش نمی‌خورد. این آمار درباره جوش خوردن در وضعیت کمی متفاوت است، نه عود؛ معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما گاهی جراحی دیگری لازم می‌شود.
- اطلاعات بیمار بیمارستانی دیگر یادآوری میکند که قوس ممکن است با گذشت زمان دوباره افت کند و استفاده از کفی طبی ممکن است این خطر را کاهش دهد.
علت‌های اصلی
- ارزیابی ناکامل شدت بدشکلی: درک ناکامل از شدت و اجزای بدشکلی پیش از عمل، علت اصلی اصلاح ناکافی شمرده می‌شود (Hunt و Farmer، ۲۰۱۷). صافی کف پای بزرگسالان اغلب ترکیبی از چرخش پاشنه به بیرون، چرخش جلوی پا به بیرون و ناپایداری ستون داخلی است و هر جزء ممکن است اصلاح جداگانه بخواهد.
- درمان نشدن کوتاهی عضله ساق (اکینوس): کشش دائمی تاندون آشیل می‌تواند پاشنه را به بیرون و قوس را به پایین بکشد.
- نارسایی رباط‌ها و تاندون‌ها: نارسایی رباط فنری (spring) یا دلتوئید، یا شکست تاندون منتقل‌شده.
- مشکلات ترمیم استخوان و وسایل: جوش نخوردن، شکستن یا شل شدن پیچ و پلاک؛ سیگار و ویپ نیکوتینی این خطر را بالا می‌برند.
- مشکلات ایمپلنت در آرتروریزیس: جابه‌جایی ایمپلنت، درد سینوس تارسی یا نیاز به خارج کردن آن.
- بیماری‌ها و عوامل زمینهای: شلی عمومی رباط‌ها، بیماری‌های عصبی‌عضلانی مانند فلج مغزی، آرتریت التهابی و افزایش بار مکانیکی ناشی از اضافه‌وزن.
- بارگذاری زودهنگام: گذاشتن وزن زودتر از برنامه، پیش از جوش خوردن کامل استخوان.
نشانه‌هایی که باید جدی گرفت
- افت دوباره قوس داخلی یا چرخش بیشتر پاشنه به بیرون در حالت ایستاده
- دیده شدن انگشتان بیشتری از کنار خارجی پا در نمای پشت (نشانه «انگشتان زیاد»)
- درد تازه در داخل مچ در مسیر تاندون تیبیال خلفی، یا در بیرون پا زیر قوزک خارجی
- ناتوانی تازه در بالا رفتن روی پنجه یک پا
- ساییدگی نامتقارن کفش یا خستگی زودرس پا
- درد موضعی روی پیچ، پلاک یا ایمپلنت هنگام فشار کفش
ارزیابی تخصصی چگونه انجام می‌شود؟
ارزیابی با مقایسه وضعیت فعلی با پیش از عمل و ماههای اول پس از آن شروع می‌شود:
- شرح‌حال: زمان شروع علائم، آسیب یا افزایش ناگهانی فعالیت، رعایت برنامه وزن‌گذاری و استفاده از کفی.
- معاینه: راستای پاشنه در ایستادن، انعطاف‌پذیری پا، آزمون بالا رفتن روی پنجه یک پا، بررسی کوتاهی عضله ساق (آزمون سیلفرسکیولد) و محل دقیق درد.
- عکس ایستاده (وزن‌دار): مقایسه زاویه‌های قوس و راستای پاشنه با عکس‌های قبلی (مانند زاویه تالوس و متاتارس اول یا زاویه Meary، زاویه شیب پاشنه و پوشش تالوناویکولار)، و بررسی جوش خوردن استخوان و وضعیت پیچ‌ها یا ایمپلنت. در صورت دسترسی، سی‌تی‌اسکن وزن‌دار تصویر سه‌بعدی دقیق‌تری می‌دهد.
- تصویربرداری تکمیلی: ام‌آرآی یا سونوگرافی برای بررسی تاندون‌ها و رباط‌ها، در صورت نیاز.
گزینه‌های درمان
درمان غیرجراحی
- کفی طبی سفارشی یا بریس مچ و پا (AFO) برای حمایت از قوس و پاشنه
- فیزیوتراپی برای تقویت تاندون تیبیال خلفی و عضلات کف پا و کشش ساق؛ برنامه آن در فیزیوتراپی بعد از جراحی صافی کف پا آمده است
- اصلاح فعالیت و کنترل وزن
- درمان علت‌های قابل اصلاح، مانند خارج کردن پیچ آزارنده پس از جوش خوردن کامل استخوان
جراحی دوباره
اگر علائم با درمان غیرجراحی کنترل نشود یا بدشکلی پیشرونده باشد، ممکن است جراحی دوباره لازم شود. انتخاب روش به جزء باقی‌مانده بدشکلی و وضعیت مفاصل بستگی دارد: استئوتومی تکمیلی پاشنه یا ستون خارجی، تثبیت ستون داخلی، بازسازی رباط فنری، آزادسازی عضله ساق، خارج کردن یا تعویض ایمپلنت، و در پای سفت یا دچار آرتروز، جوش دادن مفاصل. جراحی دوباره معمولاً پیچیده‌تر از عمل اول است و دوره نقاهت طولانی‌تری دارد؛ برنامه راه رفتن بعد از جراحی صافی کف پا پس از آن هم بر اساس نوع عمل تنظیم می‌شود.
نکته‌ای که در تصمیم‌گیری اغلب نادیده گرفته می‌شود
سه شاخص را جداگانه ثبت کنید: شدت درد، توانایی عملکردی و شکل یا راستای پا. افت مختصر یک زاویه در عکس، در فردی که درد ندارد و عملکرد خوبی دارد، لزوماً به جراحی نیاز ندارد. از سوی دیگر، درد و ناتوانی پیشرونده حتی با تغییر کم زاویه‌ها ارزش بررسی دارد.
پیشگیری
- رعایت دقیق برنامه وزن‌گذاری و استفاده از بوت
- ترک سیگار و ویپ نیکوتینی، دست‌کم تا جوش خوردن کامل استخوان
- ادامه تمرین‌های تقویتی پس از پایان جلسات فیزیوتراپی
- استفاده از کفی طبی در صورت توصیه جراح
- حضور در ویزیت‌های پیگیری و انجام عکس‌های دورهای، حتی بدون علامت
چه زمانی باید سریع‌تر مراجعه کرد؟
- تغییر شکل ناگهانی پا یا دردی که پس از ضربه یا پیچ خوردن شروع شده است
- درد شدید موضعی روی پیچ یا ایمپلنت همراه با قرمزی یا ترشح
- تب یا ترشح از محل زخم قدیمی
این مطلب بخشی از راهنمای مراقبت بعد از جراحی صافی کف پا است. برای آشنایی با خود بیماری، صفحه صافی کف پا را ببینید.