اصول کلی
- برنامه باید با نوع عمل هماهنگ باشد. زمان‌های مراحل زیر الگوی عمل‌های استخوانی مانند استئوتومی‌های Evans و MCO است که در آن‌ها پا تا حدود روز ۴۰ بدون تحمل وزن می‌ماند؛ پس از پیچ سینوس تارسی، برنامه کوتاه‌تر است و وزنگذاری در حد تحمل از روز عمل شروع میشود. اگر تاندون منتقل یا ترمیم شده، کشش اجباری پا به سمت بیرون (اورژن) و تمرین مقاومتی چرخش پا به داخل (اینورژن) تا اجازه جراح به تعویق می‌افتد.
- نشانه تمرین بیش از حد: دردی که در طول تمرین مدام بیشتر شود، یا درد و ورمی که تا صبح روز بعد به حالت قبل برنگردد.
- تمرینهای کوتاه و منظم در چند نوبت در روز معمولاً مفیدتر از یک جلسه طولانی است.
- هر تمرین را ابتدا زیر نظر فیزیوتراپیست یاد بگیرید.
مرحله ۱: محافظت (حدود هفته ۰ تا ۶)
هدف این مرحله کنترل ورم، حفظ قدرت عمومی و آمادگی برای وزنگذاری است.
- حرکت دادن انگشتان و سفت کردن عضلات ران، چند بار در ساعت
- بالا آوردن پای صاف (Straight Leg Raise) و تمرینهای ران و باسن در حالت درازکش
- تقویت بالاتنه و پای سالم برای استفاده از عصا
- در برخی پروتکل‌ها، انقباض ایزومتریک ملایم مچ داخل گچ از حدود هفته ۲ تا ۴، فقط با اجازه جراح
- پرهیز از آویزان نگه داشتن طولانی پا
مرحله ۲: وزنگذاری تدریجی (حدود هفته ۶ تا ۱۲)
هدف این مرحله رسیدن به وزنگذاری کامل با بوت و سپس کفش است، بدون اینکه درد و ورم به‌طور پایدار بیشتر شود. جزئیات در مراحل وزنگذاری بعد از جراحی صافی کف پا آمده است.
- افزایش مرحله‌ای وزن طبق دستور؛ برای نمونه در یک پروتکل منتشرشده، حدود ۹ کیلوگرم هر ۴ روز تا وزن کامل
- حرکت فعال مچ و پاشنه در دامنه بدون درد، چند نوبت در روز
- کشش ملایم عضلات ساق (گاستروکنمیوس و سولئوس)
- فعال‌سازی عضلات کوچک کف پا: «کوتاه کردن پا» (بالا آوردن قوس بدون خم کردن انگشتان) و، اگر تاندون FDL منتقل نشده، جمع کردن حوله با انگشتان
- دوچرخه ثابت با بوت یا کفش
- تمرین تعادل روی دو پا؛ تمرین روی سطح نرم و با چشم بسته فقط پس از راه رفتن بدون عصا و در کنار تکیه‌گاه
در پروتکل منتشرشده، هرگونه حرکت غیرفعال (توسط درمانگر یا با وسیله) تا حدود ماه سوم انجام نمی‌شود و فقط کشش ملایم ساق مجاز است. پس از انتقال تاندون FDL، تمرینهای مقاومتی انگشتان و پا، از جمله جمع کردن حوله، هم تا حدود ماه سوم به تعویق می‌افتد.
مرحله ۳: تقویت و بازآموزی راه رفتن (حدود ماه ۳ تا ۶)
- تمرین با کش مقاومتی در جهات مختلف، با رعایت محدودیت‌های تاندون منتقل‌شده
- بالا رفتن روی پنجه: ابتدا روی دو پا، سپس روی یک پا
- تمرین اکسنتریک ساق (پایین آمدن آهسته از روی پنجه)
- تعادل روی یک پا و تمرین روی سطوح ناپایدار
- اصلاح الگوی راه رفتن: طول گام برابر و انتقال کامل وزن روی پای عمل‌شده
- تردمیل یا پیاده‌روی طولانی‌تر، پس از عادی شدن بالا و پایین رفتن از پله
در یک پروتکل منتشرشده، انتظار می‌رود بیمار تا حدود هفته ۲۴ بتواند با الگوی درست روی پنجه یک پا بالا برود.
مرحله ۴: بازگشت به فعالیت (معمولاً از حدود ماه ۶)
تمرینهای پرشی، چابکی و ورزشی فقط پس از رسیدن به معیارها و تأیید جراح اضافه می‌شوند. جزئیات در بازگشت به ورزش بعد از عمل صافی کف پا آمده است.
معیارهای عبور از هر مرحله
| از مرحله | به مرحله | معیارهای معمول |
|---|---|---|
| محافظت | وزنگذاری | ترمیم زخم، عکس رادیولوژی رضایت‌بخش و تأیید جراح |
| وزنگذاری | تقویت | راه رفتن با وزن کامل بدون عصا و ورم کنترل‌شده |
| تقویت | بازگشت به فعالیت | راه رفتن بدون لنگش، بالا رفتن روی پنجه یک پا، تعادل یک‌پا نزدیک به سمت سالم و نبود درد در فعالیت روزمره |
نکات ویژه بر اساس نوع عمل
- آرترودز: مفصل جوش‌خورده دیگر حرکت نمی‌کند. تمرکز بر مفاصل مجاور، قدرت ساق و تعادل است و کفش مناسب نقش بیشتری دارد.
- انتقال تاندون FDL: تاندون منتقل‌شده ابتدا چند هفته محافظت میشود. فعال‌سازی بدون مقاومت معمولاً از حدود هفته ۶ و تقویت مقاومتی از حدود ماه سوم شروع میشود و ممکن است تا یک سال ادامه داشته باشد.
- آرتروریزیس در کودکان: برنامه معمولاً کوتاه‌تر است و تمرینهای تعادل و تقویت کف پا را میتوان به شکل بازی در خانه انجام داد. پس از پیچ سینوس تارسی، وزنگذاری در حد تحمل از روز عمل و حرکتهای ملایم مچ و انگشتان از روزهای اول شروع میشود و تمرین تعادل روی دو پا، با تأیید تیم درمان، حدود هفته ۲ تا ۴. تعادل روی یک پا و تقویت ساق (حدود هفته ۴ تا ۶ یا دیرتر) تأیید جداگانه می‌خواهد. دویدن و پرش در چهار هفته اول ممنوع است و پس از آن هم فقط با اجازه جراح.
چه زمانی باید تمرین را متوقف کرد و مراجعه کرد؟
- درد ناگهانی و تیز در محل عمل یا شنیدن صدای «تق»
- ورم یا گرمی که چند روز پس از کم کردن شدت تمرین بهتر نشود
- تغییر ناگهانی شکل قوس یا ناتوانی جدید در بالا رفتن روی پنجه
- درد یا ورم ساق؛ و در صورت تنگی نفس، تماس فوری با اورژانس ۱۱۵
این مطلب بخشی از راهنمای مراقبت بعد از جراحی صافی کف پا است. برای آشنایی با خود بیماری، صفحه صافی کف پا را ببینید.