محل درد؛ مهم‌ترین سرنخ
برای پیدا کردن علت درد پاشنه، اولین سؤال این است که درد دقیقاً کجاست و چه زمانی بدتر میشود. جدول زیر الگوهای رایج را نشان می‌دهد و معاینه را جایگزین نمی‌کند.
| محل و الگوی درد | علت‌های محتمل | سرنخ‌های همراه |
|---|---|---|
| زیر پاشنه، بدتر در اولین قدم‌های صبح یا پس از نشستن طولانی | درد فاسیای کف پایی (فاشئیت کف پا) | حساسیت در بخش داخلی زیر پاشنه؛ کم شدن درد پس از چند قدم |
| پشت پاشنه، محل اتصال آشیل | تاندینوپاتی اتصالی آشیل یا بورسیت | بدتر شدن با کفش پشت‌سفت و سربالایی |
| پشت و زیر پاشنه در کودک یا نوجوان فعال | بیماری سیور (درگیری صفحه رشد پاشنه) | درد هنگام دویدن و پریدن؛ حساسیت هنگام فشار بر پاشنه |
| کل پاشنه پس از افزایش ناگهانی فعالیت | شکستگی استرسی استخوان پاشنه | درد با فشار بر دو طرف پاشنه؛ درد حتی در فعالیت سبک |
| سوزش یا گزگز داخل پاشنه و کف پا | گیر افتادگی عصب (تونل تارسال یا عصب بکستر) | علائم عصبی، گاهی بدتر در شب |
| داخل مچ و قوس، همراه با تورم | درگیری تاندون تیبیال خلفی | دشواری بلند شدن روی پنجه یک پا |
| بیرون مچ، زیر قوزک خارجی در صافی شدید | گیر افتادن استخوان پاشنه زیر قوزک در صافی پیشرفته | پاشنه به‌وضوح به بیرون چرخیده است |
آیا صافی کف پا باعث فاشئیت کف پا میشود؟
AAOS آناتومی پا، از جمله صافی یا گودی زیاد قوس، را در کنار کوتاهی عضلات ساق، چاقی، ایستادن طولانی روی سطح سخت و افزایش ناگهانی فعالیت از عوامل خطر فاشئیت کف پا ذکر می‌کند. با این حال، مرور سیستماتیک و فراتحلیل ۵۱ مطالعه (BJSM، ۲۰۱۶) نشان داد ثابت‌ترین عامل مرتبط، BMI بالا بود (برای BMI بالای ۲۷، نسبت شانس حدود ۳٫۷) و شواهد برای معیارهای بالینی و مکانیکی پا و مچ، از جمله شکل پا، کافی نبود.
بنابراین صافی کف پا ممکن است در برخی افراد نقش داشته باشد، اما نباید آن را توضیح پیش‌فرض هر درد پاشنه دانست.
درد پاشنه در کودکان
در کودکان و نوجوانانی که در دوره رشد سریع هستند و ورزش‌های همراه با دویدن و پریدن انجام می‌دهند، بیماری سیور علت شایع درد پاشنه است. طبق AAOS، این وضعیت به صفحه رشد پاشنه مربوط است، معمولاً با استراحت نسبی، کشش ساق، کفش مناسب و تنظیم فعالیت بهتر میشود و پس از کامل شدن رشد و بسته شدن صفحه رشد دیگر برنمی‌گردد. صافی منعطف و بی‌درد کودک به‌تنهایی علت درد پاشنه محسوب نمی‌شود؛ درد یکطرفه، شبانه یا همراه با تورم و لنگیدن باید معاینه شود.
ارزیابی تخصصی
معاینه شامل لمس دقیق نقاط دردناک، فشار دادن پاشنه از دو طرف، بررسی تاندون آشیل و تاندون تیبیال خلفی، دامنه دورسی‌فلکشن مچ، راستای پاشنه در حالت ایستاده و بررسی حس و اعصاب پاست. در درد معمول فاسیای کف پایی، تصویربرداری در ابتدا لازم نیست. رادیوگرافی، سونوگرافی یا MRI برای موارد مقاوم، شک به شکستگی استرسی یا بررسی تشخیص‌های دیگر به کار می‌رود.
چه درمان‌هایی مؤثرند؟
طبق AAOS، بیش از ۹۰ درصد مبتلایان به فاشئیت کف پا طی ۱۰ ماه با درمانهای ساده غیرجراحی بهتر می‌شوند. راهنمای بالینی ۲۰۲۳ انجمن فیزیوتراپی ارتوپدی آمریکا (JOSPT) و AAOS درمان‌هایی مانند آموزش و مدیریت بار، کشش ساق و فاسیای کف پا، تیپینگ، ارتز پا، تمرینات تقویتی، آتل شبانه در موارد پایدار و شاک‌ویو را در موارد مقاوم مطرح می‌کنند. جراحی معمولاً برای افرادی در نظر گرفته میشود که پس از حدود ۱۲ ماه درمان منظم غیرجراحی بهتر نشده‌اند.
برای فرد دارای صافی کف پا، کفی آماده با حمایت قوس می‌تواند بخشی از درمان باشد، اما جایگزین مدیریت بار، کاهش وزن در صورت نیاز و تمرین نیست. طبق AAOS، بیشتر کسانی که خار پاشنه دارند درد پاشنه ندارند و خار پاشنه علت درد فاشئیت کف پا نیست؛ بنابراین دیدن خار در عکس به‌تنهایی دلیل جراحی نیست.
نکته کلیدی برای تصمیم‌گیری
اگر درد پاشنه با درمان «صافی کف پا» بهتر نمی‌شود، معمولاً مشکل از درمان نیست، بلکه از تشخیص است. بازنگری محل دقیق درد و بررسی علل دیگر از ادامه درمانهای بی‌اثر جلوگیری می‌کند.
چه زمانی باید سریع‌تر مراجعه کرد؟
- درد پاشنه پس از زمین خوردن یا پریدن از ارتفاع، یا ناتوانی در راه رفتن
- تورم، قرمزی و گرمی پاشنه یا تب
- بی‌حسی یا سوزش پیشرونده کف پا
- درد شبانه یا درد در حال استراحت که بهتر نمی‌شود
- درد پاشنه همراه با درد یا خشکی چند مفصل دیگر یا کمر، به‌ویژه صبح‌ها (احتمال بیماری التهابی)
- درد پاشنه در کودک همراه با لنگیدن، تورم یا تب