صافی کف پا در کودکان چیست؟
در صافی کف پا، قوس داخلی کف پا هنگام ایستادن پایین می‌آید یا دیده نمیشود. در نوع منعطف، که شایع‌ترین نوع در کودکان است، قوس هنگام نشستن، آویزان بودن پا یا ایستادن روی پنجه دوباره ظاهر میشود. انجمن جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) این حالت را گونه‌ای از پای طبیعی می‌داند، چون مفاصل و عضلات پا عملکرد طبیعی دارند؛ این نوع معمولاً هر دو پا را درگیر می‌کند [۱].
صافی کف پا در کودکان چقدر شایع است؟
در مطالعه‌ای روی ۸۳۵ کودک ۳ تا ۶ ساله در اتریش، ۴۴ درصد کودکان صافی کف پای منعطف داشتند و کمتر از ۱ درصد صافی کف پای پاتولوژیک (بیمارگونه). شیوع از ۵۴ درصد در ۳ سالگی به ۲۴ درصد در ۶ سالگی کاهش یافت و در پسرها (۵۲ درصد) بیشتر از دخترها (۳۶ درصد) بود [۲]. یعنی برای کودک خردسال، کف پای صاف بیشتر یک مرحله از رشد است تا بیماری. درباره سن شکل‌گیری قوس در مقاله صافی کف پا در چه سنی طبیعی است؟ بیشتر بخوانید.
انواع صافی کف پا در کودکان
| ویژگی | منعطف | منعطف با کوتاهی آشیل | سفت (رژید) |
|---|---|---|---|
| قوس روی پنجه | برمی‌گردد | برمی‌گردد | برنمی‌گردد یا کامل برنمی‌گردد |
| خم شدن مچ پا به بالا | طبیعی | محدود | متغیر |
| درد | نادر | گاهی، به‌ویژه در نوجوانی | شایع‌تر |
| اقدام معمول | مشاهده و آموزش | کشش ساق و آشیل، فیزیوتراپی | یافتن و درمان علت زمینه‌ای |
در نوع دوم، یعنی صافی کف پای منعطف همراه با کوتاهی تاندون آشیل، خم کردن مچ پا به بالا محدود است و این زیرگروه بیشتر از نوع ساده با درد همراه میشود [۳]. پای سفت هم نشانه یک مشکل مکانیکی است و علت‌هایی مثل اتصال غیرطبیعی استخوان‌های تارس (تارسال کوالیشن) یا تالوس عمودی مادرزادی دارد [۴]. تفاوت این انواع را در صافی کف پای منعطف و سفت با جزئیات توضیح داده‌ایم.
علائم صافی کف پا در کودکان
بیشتر کودکان هیچ علامتی ندارند. این نشانه‌ها ارزش بررسی دارند:
- درد کف پا، قوس، پاشنه، مچ یا ساق که تکرار میشود یا با فعالیت بیشتر میشود
- خستگی زودرس پا در راه رفتن یا بازی در مقایسه با هم‌سالان
- سفتی پا یا پیچ خوردگی‌های مکرر مچ
- تفاوت آشکار شکل دو پا یا ساییدگی نامتقارن کفش
درد را نباید خودبهخود به شکل پا نسبت داد؛ پزشک علت‌های دیگر درد را هم بررسی می‌کند [۳].
پزشک صافی کف پا را چگونه بررسی می‌کند؟
ارزیابی بیشتر بالینی است. پزشک درباره سابقه خانوادگی، بیماری‌های عصبی یا عضلانی، محل و زمان درد و تأثیر آن بر بازی و مدرسه می‌پرسد. سپس کودک را در حالت نشسته، ایستاده، با بالا آوردن انگشتان و روی پنجه معاینه می‌کند، الگوی ساییدگی کفش را می‌بیند و کوتاهی تاندون آشیل را می‌سنجد [۱]. معاینه عصبی هم بخشی از ارزیابی اولیه است [۵].
در صافی کف پای منعطف بدون درد معمولاً عکس رادیولوژی لازم نیست. تصویربرداری برای پای سفت، دردناک یا مشکوک به علت زمینه‌ای و زمانی درخواست میشود که نتیجه آن تصمیم درمانی را تغییر دهد. مروری در سال ۲۰۲۳ هیچ شاخص رادیولوژیکی را با پایایی و اعتبار کافی برای این تصمیم نیافت [۵].
آیا صافی کف پای کودک درمان لازم دارد؟
اگر صافی کف پای منعطف درد یا ناراحتی ایجاد نکند، درمانی لازم نیست [۱]. در یک کارآزمایی تصادفی، کفش طبی و کفی در طول سه سال سیر طبیعی صافی کف پای منعطف را تغییر ندادند [۶]، و مرور کاکرین ۲۰۲۲ هیچ شاهدی برای استفاده از کفی‌های سفارشی گران‌قیمت در کودکان سالم و بدون درد نیافت [۷]. در کودک علامت‌دار، گزینه‌ها شامل اصلاح فعالیت، کشش تاندون آشیل، کفی آماده و فیزیوتراپی است؛ جزئیات در درمان صافی کف پا در کودکان. جراحی به‌ندرت لازم میشود و معیارهای آن را در جراحی صافی کف پا در کودکان آورده‌ایم.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
- درد ماندگار یا پیشرونده پا، مچ یا ساق
- سفتی پا یا برنگشتن قوس هنگام ایستادن روی پنجه
- صافی کف پای یک‌طرفه یا تفاوت آشکار دو پا
- شروع ناگهانی صافی یا تغییر الگوی راه رفتن نسبت به قبل
- کوتاهی تاندون آشیل یا راه رفتن مداوم روی پنجه
- لنگیدن، پیچ خوردگی مکرر مچ یا محدود شدن بازی و ورزش
- ضعف، اختلال تعادل یا بیماری عصبی‌عضلانی همراه
این فهرست بر پایه توصیه‌های ارجاع در منابع تخصصی تنظیم شده است [۴، ۵]. اگر پا متورم، قرمز و گرم است، کودک تب دارد، نمی‌تواند وزن خود را روی پا بگذارد یا آسیب تازه‌ای رخ داده، همان روز با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید. در مقابل، برای صافی کف پای منعطف و بی‌درد در کودک زیر ۵ سال، ارجاع به متخصص معمولاً لازم نیست [۵].
نکته‌ای که در تصمیم‌گیری اغلب نادیده گرفته میشود
سه چیز را جداگانه بسنجید: درد، توانایی عملکردی (بازی، ورزش و راه رفتن طولانی) و شکل پا. بهتر شدن ظاهر قوس یا زاویه‌های عکس لزوماً به معنی بهتر شدن زندگی کودک نیست؛ و کودکی که قوس کمی دارد ولی بی‌درد و فعال است، معمولاً بیمار به حساب نمی‌آید. این نگاه از درمان‌های غیرضروری و وعده‌های «درمان قطعی» جلوگیری می‌کند.