چرا «درجه صافی کف پا» گیج‌کننده است؟
در گفت‌وگوهای روزمره و حتی برخی گزارش‌ها از «صافی درجه ۱، ۲ یا ۳» صحبت می‌شود، اما این اعداد به یک استاندارد مشترک اشاره نمی‌کنند. یک مرور نظام‌مند روی مطالعات صافی کف پای کودکان، ۲۰ روش اندازهگیری و ۴۰ تعریف متفاوت برای صافی کف پا پیدا کرد و نتیجه گرفت که معیار تشخیصی جهانیِ پذیرفته‌شده‌ای وجود ندارد (Banwell و همکاران، ۲۰۱۸). بنابراین «درجه ۲» در یک مرکز ممکن است با «درجه ۲» در مرکز دیگر یکی نباشد.
معمولاً منظور از درجه ۱، ۲ و ۳ به‌ترتیب شدت خفیف، متوسط و شدید است. برای اینکه این عدد معنا پیدا کند، باید بدانید با کدام یک از روشهای زیر تعیین شده است.
درجهبندی بر اساس زاویه Meary در رادیوگرافی ایستاده
یکی از درجه‌بندی‌های عددی پرکاربرد از زاویه Meary استفاده می‌کند؛ یعنی زاویه بین محور تالوس و محور متاتارس اول در عکس جانبی ایستاده. در پای طبیعی این زاویه نزدیک صفر است (طبق تعریف ACR، صفر تا ۴ درجه). در صافی کف پا رأس زاویه رو به کف پاست و هرچه زاویه بزرگ‌تر باشد، افت قوس بیشتر است.
| شدت | زاویه Meary (رأس رو به کف پا) |
|---|---|
| طبیعی | صفر تا حدود ۴ درجه |
| خفیف (معمولاً «درجه ۱») | بیشتر از ۴ تا ۱۵ درجه |
| متوسط (معمولاً «درجه ۲») | ۱۵ تا ۳۰ درجه |
| شدید (معمولاً «درجه ۳») | بیشتر از ۳۰ درجه |
منبع مرز طبیعی: کالج رادیولوژی آمریکا (ACR)؛ منبع دسته‌بندی شدت: Radiopaedia. منابع دیگر بازه طبیعی را گسترده‌تر گزارش کردهاند؛ برای مثال، صفر به‌علاوه یا منهای ۱۰ درجه در مرور Polichetti و همکاران (۲۰۲۳). در مطالعه‌ای روی بزرگسالان، میانگین این زاویه در افراد دارای صافی علامت‌دار حدود ۲۱ درجه و در گروه کنترل حدود ۷ درجه بود و پراکندگی هر دو گروه حدود ۱۱ درجه بود (Younger و همکاران، ۲۰۰۵)؛ یعنی مقادیر دو گروه هم‌پوشانی زیادی دارند.
درجهبندی بر اساس ردپا و اسکن کف پا
در برخی مراکز، درجه صافی از روی ردپا یا اسکن کف پا با شاخص‌هایی مثل Arch Index، شاخص Staheli یا شاخص Chippaux-Smirak تعیین می‌شود. این روش‌ها ساده و بدون اشعه‌اند، اما آستانه‌هایشان به سن بستگی دارد، تحت تأثیر وزن و بافت چربی کف پا قرار می‌گیرند و استخوان‌ها را نمی‌بینند. مرور Banwell و همکاران سه شاخص FPI-6 (شاخص وضعیت پا)، Staheli و Chippaux-Smirak را برای کودکان ترجیح داد و آن‌ها را فقط «با احتیاط» معتبر و تکرارپذیر دانست؛ Arch Index با وجود استفاده گسترده، برای کودکان اعتبارسنجی نشده است.
طبقهبندی صافی کف پای اکتسابی بزرگسالان (PCFD)
در بزرگسالان، صافی پیشرونده‌ای که اغلب با اختلال تاندون تیبیالیس خلفی همراه است، سال‌ها با مرحله‌بندی Johnson و Strom (مراحل ۱ تا ۳ که بعدها مرحله ۴ به آن اضافه شد) توصیف می‌شد. در سال ۲۰۲۰ گروهی از متخصصان نام «تغییر شکل فروریزنده پیشرونده پا» (PCFD) و یک طبقهبندی تازه را پیشنهاد کردند (Myerson و همکاران، ۲۰۲۰). در این سیستم «مرحله» نشان می‌دهد تغییر شکل منعطف (مرحله ۱) یا سفت (مرحله ۲) است و «کلاس‌ها» محل تغییر شکل را مشخص می‌کنند:
| کلاس | محل یا نوع تغییر شکل |
|---|---|
| A | والگوس پاشنه (چرخش پاشنه به بیرون) |
| B | ابداکشن میانه و جلوی پا؛ کاهش پوشش سر تالوس توسط ناویکولار |
| C | واروس جلوی پا یا ناپایداری ستون داخلی (افت در مفاصل ناویکولوکونئیفرم یا متاتارس اول و کونئیفرم) |
| D | نیمه‌دررفتگی پری‌تالار (ساب‌تالار) و گیر کردن استخوانی در سمت بیرون |
| E | ناپایداری مچ پا با کج‌شدگی (تیلت) والگوس تالوس در مفصل مچ |
یک بیمار می‌تواند هم‌زمان چند کلاس داشته باشد؛ مثلاً «1AC» یعنی تغییر شکل منعطف با والگوس پاشنه و ناپایداری ستون داخلی. در سال ۲۰۲۶ مطالعه‌ای با CT وزن‌دار روی ۳۲۱ بیمار و ۱۵۴ فرد شاهد، آستانههای عددی برای کلاس‌های A تا D پیشنهاد کرد (برای نمونه، بازوی گشتاور پاشنه ۱۳٫۹ میلی‌متر یا بیشتر برای کلاس A)؛ این آستانهها هنوز در حال ارزیابی‌اند و فقط برای همان روش تصویربرداری معنا دارند (Belayneh و همکاران، ۲۰۲۶).
درجه صافی و تصمیم درمانی
درجه یا مرحله شدت ساختاری را توصیف می‌کند، نه نیاز به درمان را. کودکی با صافی منعطف و بدون درد، حتی اگر زاویه‌ها در محدوده «متوسط» باشند، معمولاً فقط پیگیری می‌شود. در مقابل، فردی با صافی خفیف اما دردناک و سفت ممکن است بررسی بیشتری لازم داشته باشد. طبق راهنمای NHS، کفش مناسب، کفی و تمرین برای کاهش علائم‌اند و شکل پا را تغییر نمی‌دهند؛ جراحی به‌ندرت لازم می‌شود و فقط در موارد منتخب و پس از بی‌نتیجه ماندن درمان‌های غیرجراحی مطرح است.
درجه صافی کف پا در کارهای اداری
اگر درجه صافی کف پا را برای یک فرایند اداری (مثلاً بررسی معافیت پزشکی) لازم دارید، معیار و روش اندازهگیری را همان مرجع رسمی تعیین می‌کند و ممکن است با طبقه‌بندی‌های بالینی این صفحه یکسان نباشد. برای این منظور، متن به‌روز آیین‌نامه مرجع مربوط را ملاک قرار دهید.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
- صافی با هر «درجه‌ای» که درد مداوم یا محدودیت در راه رفتن، ورزش یا کار ایجاد کرده است
- صافی یک‌طرفه، سفت یا رو به بدتر شدن
- در بزرگسالان: تورم و درد داخل مچ یا ناتوانی در بلند شدن روی پنجه یک پا