بسیاری از پدر و مادرها وقتی پاهای نوزادشان را هنگام عوض کردن پوشک یا اولین قدم‌ها می‌بینند، نگران پای پرانتزی نوزاد می‌شوند. خبر خوب این است که این قوس در بیشتر شیرخواران بخشی از رشد طبیعی است. این مقاله زیرمجموعه صفحه زانوی پرانتزی (ژنو واروم) است و روی سال‌های اول زندگی تمرکز دارد؛ اگر فرزندتان بزرگ‌تر شده، مقاله پای پرانتزی در کودکان را بخوانید.
چرا پای نوزاد پرانتزی است؟
جنین در ماه‌های آخر بارداری با زانوهای خم‌شده و پاهای جمعشده در فضای محدود رحم قرار دارد. به همین دلیل بیشتر نوزادان با ساق‌هایی کمی خمیده به بیرون به دنیا میآیند؛ قوسی ملایم، قرینه و بدون درد.
اغلب ساق‌ها هم کمی به داخل چرخیده‌اند و کودک هنگام راه رفتن پنجه‌هایش را رو به داخل می‌گذارد. این چرخش ظاهر پرانتزی را بیشتر نشان می‌دهد و معمولاً با رشد بهتر میشود؛ توضیح آن را در مقاله پنجه پای رو به داخل و چرخش داخلی ساق خواهید خواند.
در مطالعه Heath و Staheli، بیشترین مقدار پرانتزی حدود ۶ ماهگی دیده شد (Heath و Staheli، ۱۹۹۳). پس کمی بیشتر شدن قوس در ماه‌های اول هم معمولاً طبیعی است.
پای پرانتزی نوزاد کی صاف میشود؟
پاها معمولاً بین ۱۸ تا ۲۴ ماهگی تقریباً صاف می‌شوند (Espandar و همکاران، ۲۰۱۰). بعد از آن مسیر طبیعی به سمت مقابل می‌رود: یک مطالعه رادیولوژیک بزرگ نشان داد زاویه زانو پیش از یک‌سالگی به‌وضوح پرانتزی است و بین ۱۸ ماهگی تا ۳ سالگی به سمت ضربدری تغییر میکند (Salenius و Vankka، ۱۹۷۵).
پس اگر کودک ۳ ساله‌تان حالا زانوهایش به هم نزدیک شده، این مرحله بعدی رشد است که در مقاله زانوی ضربدری در کودکان آمده است. کل این مسیر را در راهنمای کامل زانوی ضربدری و پرانتزی میبینید.
| سن | وضعیت معمول پاها |
|---|---|
| تولد | کمی پرانتزی، قرینه |
| حدود ۶ ماهگی | بیشترین مقدار پرانتزی |
| شروع راه رفتن (حدود ۱ سالگی) | هنوز پرانتزی؛ راه رفتن با پاهای باز طبیعی است |
| حدود ۱۸ تا ۲۴ ماهگی | پاها تقریباً صاف |
| ۳ تا ۴ سالگی | کمی ضربدری (مرحله طبیعی بعدی) |
برای پیگیری، هر چند ماه یک عکس از روبه‌رو از پاهای کودک در حالت ایستاده بگیرید؛ روش درست در مقاله اندازه‌گیری پای پرانتزی در خانه آمده است.
پای پرانتزی نوزاد: طبیعی یا غیرطبیعی؟
پرانتزی طبیعی چند ویژگی ثابت دارد: هر دو پا تقریباً یکسان‌اند، قوس در تمام طول ساق و ران پخش است، کودک درد ندارد و با گذشت ماه‌ها بهتر میشود. مرور دانشگاه علوم پزشکی تهران هم یادآوری میکند که در پرانتزی فیزیولوژیک طول دو پا برابر است و پرانتزی پس از ۲ سالگی دیگر طبیعی شمرده نمیشود (Espandar و همکاران، ۲۰۱۰).
| ویژگی | معمولاً طبیعی | نیازمند معاینه |
|---|---|---|
| شکل قوس | ملایم و یکنواخت در طول پا | خمیدگی تیز و زاویهدار در یک نقطه از ساق |
| تقارن | هر دو پا شبیه هم | فقط یک پا یا تفاوت واضح |
| طول پاها | برابر | یک پا کوتاه‌تر |
| پوست | بدون یافته خاص | چند لکه قهوهای روشن (شیرقهوه‌ای) روی پوست |
| سیر | رو به بهبود بعد از راه افتادن | بدتر شدن یا ادامه پس از ۲ سالگی |
| رشد کلی | قد و وزن متناسب | قد کوتاه یا تأخیر در رشد |
خمیدگی مادرزادی ساق: با پای پرانتزی فرق دارد
گاهی آنچه والدین «پای پرانتزی» می‌نامند در واقع یک خمیدگی مادرزادی در استخوان ساق است. این حالت نادر است و برخلاف قوس طبیعی، معمولاً در یک پا و به شکل زاویه‌ای مشخص در بخش پایینی ساق دیده میشود. دو نوع اصلی آن:
- خمیدگی رو به عقب و داخل (پوسترومدیال): در بدو تولد دیده میشود و اغلب پا هم بالا و به سمت ساق برگشته است. معمولاً در سال‌های اول به‌تدریج بهتر میشود، اما ممکن است یک پا کمی کوتاه‌تر بماند؛ پس پیگیری منظم طول پاها لازم است.
- خمیدگی رو به جلو و بیرون (آنترولترال): گاهی با چند لکه قهوهای روشن روی پوست همراه است که میتواند نشانه نوروفیبروماتوز باشد. استخوان در این نوع ممکن است ضعیف باشد و خطر شکستگی و جوش نخوردن دارد؛ کودک باید هرچه زودتر توسط ارتوپد اطفال معاینه شود.
پاچنبری (Clubfoot) هم مشکلی جداست: در پاچنبری خود پا از مچ به داخل و پایین چرخیده است، نه اینکه ساق پرانتزی باشد. تفاوت این دو را در مقاله تفاوت پای پرانتزی و پاچنبری توضیح خواهیم داد.
قنداق، پوشک، واکر و ماساژ
در فرهنگ ما باورهای زیادی درباره پاهای کج نوزاد وجود دارد. خلاصه آنچه شواهد علمی می‌گوید:
- قنداق سفت پا را صاف نمیکند. قنداق کردن با پاهای کشیده و صاف به هم بسته‌شده ناسالم‌ترین وضعیت برای مفصل ران است. در قنداق سالم، پاها باید آزاد باشند تا از ران و زانو خم شوند و به دو طرف باز شوند؛ همان «وضعیت قورباغه‌ای» (AboutKidsHealth، بیمارستان کودکان تورنتو).
- پوشک باعث پای پرانتزی نمیشود. قوس پاها پیش از تولد وجود دارد و الگوی صاف شدن آن در همه کودکان مشابه است.
- واکر به راه رفتن کمک نمیکند. آکادمی اطفال آمریکا واکرهای چرخ‌دار را برای راه رفتن مفید نمیداند و به دلیل خطر آسیب، خواستار ممنوعیت تولید و فروش آن‌ها شده است (آکادمی اطفال آمریکا، ۲۰۰۱).
- ماساژ یا بستن پاها استخوان را صاف نمیکند. ماساژ ملایم برای آرامش نوزاد اشکالی ندارد، اما شکل استخوان را تغییر نمی‌دهد.
بررسی کامل‌تر هر کدام از این باورها را در مقاله پوشک، قنداق و واکر: آیا پای بچه را پرانتزی میکنند؟ آورده‌ایم.
ویتامین D و پیشگیری از راشیتیسم
راشیتیسم یعنی نرمی استخوان در حال رشد به دلیل کمبود ویتامین D یا کلسیم، و یکی از علت‌های پای پرانتزی است که با رشد طبیعی برطرف نمیشود. راهنمای اجماع جهانی، دریافت روزانه ۴۰۰ واحد ویتامین D را برای همه شیرخواران در سال اول زندگی توصیه میکند و نور کم آفتاب را از عوامل خطر کمبود می‌داند (Munns و همکاران، ۲۰۱۶).
در ایران، شیرخواران طبق برنامه مراقبت کشوری کودکان از روزهای اول تولد تا ۲ سالگی قطره ویتامین A+D یا مولتی‌ویتامین دریافت میکنند و مصرف منظم همین قطره‌ها ساده‌ترین راه پیشگیری است. درمان راشیتیسم با دوز بالاتر ویتامین D و کلسیم فقط پس از آزمایش و زیر نظر پزشک انجام میشود؛ خودسرانه دوز را بالا نبرید. جزئیات در مقاله کمبود ویتامین D و راشیتیسم خواهد آمد.
اگر پای پرانتزی بعد از ۲ سالگی باقی بماند
طبق راهنمای آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا، پرانتزی نوپایان معمولاً طبیعی است، اما اگر تا حدود ۳ سالگی برطرف نشود باید به علت‌هایی مثل بیماری بلانت یا راشیتیسم فکر کرد (AAOS OrthoInfo). بیماری بلانت اختلال رشد بخش داخلی صفحه رشد بالای ساق است و در کودکانی که زود راه افتاده‌اند بیشتر گزارش شده است (Espandar و همکاران، ۲۰۱۰). درباره آن در مقاله بیماری بلانت مفصل‌تر خواهیم نوشت.
در موارد غیرطبیعی هم درمان وجود دارد و روش آن به سن و علت بستگی دارد؛ مقاله پای پرانتزی تا چه سنی قابل درمان است؟ را ببینید.
چه زمانی پای پرانتزی نوزاد را به ارتوپد نشان دهیم:
- خمیدگی تیز و زاویهدار در بخش پایینی ساق، بهویژه رو به جلو و بیرون
- چند لکه قهوهای روشن روی پوست همراه با خمیدگی ساق
- پرانتزی فقط در یک پا یا کوتاه‌تر بودن یک پا
- بیشتر شدن پرانتزی بعد از شروع راه رفتن یا ادامه واضح آن پس از ۲ سالگی
- پرانتزی همراه با قد کوتاه یا تأخیر رشد، بهویژه اگر قطره ویتامین D منظم مصرف نشده باشد
- درد، لنگیدن یا امتناع از ایستادن روی یک پا