پای پرانتزی کودک چیست؟
پای پرانتزی کودک همان زانوی پرانتزی (ژنو واروم) در سال‌های رشد است. کودک می‌ایستد، قوزک‌های داخلی مچ به هم می‌رسند، اما بین زانوها فاصله می‌ماند. به این فاصله «فاصله بین دو زانو» یا ICD (Intercondylar distance) می‌گویند.
در بیشتر نوزادان این حالت بخشی از رشد طبیعی است و اگر نگران پای پرانتزی نوزاد هستید، معمولاً فقط پیگیری لازم است. برای مقایسه پرانتزی و ضربدری در همه سنین، راهنمای کامل زانوی ضربدری و پرانتزی را ببینید.
پای پرانتزی کودک تا چند سالگی طبیعی است؟
پای پرانتزی کودک معمولاً تا حدود ۲ سالگی طبیعی است و پس از آن پاها به‌تدریج صاف و حتی کمی ضربدری می‌شوند. در مطالعه سالنیوس و وانکا (۱۹۷۵) روی ۱٬۲۷۹ کودک، پرانتزی پیش از ۱ سالگی واضح بود. پاها بین ۱۸ ماهگی و ۳ سالگی به سمت ضربدری رفتند.
در مطالعه‌ای روی کودکان کره‌ای (Yoo، ۲۰۰۸)، پاها حدود ۱٫۵ سالگی صاف و حدود ۴ سالگی در اوج حالت ضربدری بودند. سپس تا ۷ تا ۸ سالگی به حدود ۵ تا ۶ درجه ضربدری بزرگسالی رسیدند.
| سن کودک | شکل معمول پاها | والدین چه کنند؟ |
|---|---|---|
| تولد تا ۱ سالگی | پرانتزی واضح | فقط مشاهده |
| ۱ تا ۲ سالگی | پرانتزی کمتر میشود | عکس ایستاده هر ۳ تا ۶ ماه |
| ۲ تا ۴ سالگی | صاف و سپس ضربدری؛ اوج حدود ۳ تا ۴ سالگی | پرانتزی ماندگار را نشان پزشک دهید |
| ۴ تا ۸ سالگی | ضربدری کم‌کم کمتر میشود | پرانتزی در این سن معمول نیست |
| ۸ تا ۱۰ سالگی | نزدیک به شکل بزرگسالی | انحراف واضح را بررسی کنید |
پاهایی که در ۲ سالگی پرانتزی بودند، اغلب در ۳ تا ۴ سالگی ضربدری به نظر می‌رسند. این مرحله طبیعی بعدی در صفحه زانوی ضربدری کودک توضیح داده شده است.
نکته: پرانتزی شدید هم گاهی طبیعی است. وانکا و سالنیوس (۱۹۸۲) ۲۰ کودک با انحراف شدید، از جمله پرانتزی تا ۳۳ درجه، را گزارش کردند که در طول رشد خودبه‌خود اصلاح شد. این قاعده فقط درباره پرانتزی فیزیولوژیک است، نه بلانت یا راشیتیسم.
چطور پای پرانتزی بچه را در خانه بررسی کنیم؟
والدین می‌توانند پای پرانتزی بچه را با یک عکس ایستاده از روبه‌رو و یک متر خیاطی، هر ۳ تا ۶ ماه پیگیری کنند. هدف دیدن روند تغییر است، نه تشخیص گذاشتن.
- کودک را با شورت و پابرهنه روی سطح صاف بایستانید.
- قوزک‌های داخلی مچ را به هم برسانید و کاسه‌های زانو را رو به جلو نگه دارید.
- فاصله بین سطح داخلی دو زانو را با متر خیاطی اندازه بگیرید.
- از روبه‌رو و هم‌سطح زانو عکس تمام‌قد بگیرید و تاریخ و عدد را یادداشت کنید.
- دفعات بعد همان مکان، نور و فاصله دوربین را تکرار کنید.
فاصله رو به کاهش معمولاً نشانه سیر طبیعی است؛ فاصله ثابت یا رو به افزایش بعد از ۲ سالگی را به پزشک نشان دهید. جزئیات بیشتر در مطلب اندازه‌گیری پای پرانتزی در خانه و مطب آمده است.
علائم هشدار: پای پرانتزی کودک کی نیاز به ویزیت ارتوپد دارد؟
پای پرانتزی در کودکان وقتی نیاز به معاینه ارتوپد دارد که بعد از ۲ تا ۲٫۵ سالگی باقی بماند یا بدتر شود. این نشانه‌ها هم دلیل مراجعه‌اند:
- یک‌طرفه بودن یا تفاوت آشکار دو پا
- انحراف شدید
- کوتاهی قد یا پایین افتادن روی منحنی رشد
- درد، لنگیدن یا حرکت ناگهانی زانو به بیرون هنگام راه رفتن
- سابقه خانوادگی راشیتیسم یا دیسپلازی استخوانی (بیماری ارثی رشد استخوان)
- سابقه شکستگی یا عفونت نزدیک زانو
علت‌های پای پرانتزی در کودکان
شایع‌ترین علت پای پرانتزی در کودکان، پرانتزی فیزیولوژیک یعنی بخشی از رشد طبیعی است. علت‌های بیماریزا کمترند، اما درمان دیگری دارند.
| ویژگی | پرانتزی فیزیولوژیک | علت بیماریزا |
|---|---|---|
| سن | معمولاً زیر ۲ سال | ماندگار بعد از ۲ تا ۲٫۵ سالگی |
| سیر | به‌تدریج بهتر میشود | ثابت یا بدتر میشود |
| تقارن | دوطرفه و قرینه | گاهی یک‌طرفه |
| قد | طبیعی | گاهی کوتاهی قد |
بیماری بلانت
بیماری بلانت (Blount disease یا تیبیا وارا) اختلال رشد در بخش داخلی صفحه رشد بالای درشت‌نی است و پرانتزی را پیش‌رونده می‌کند. نوع شیرخوارگی پیش از ۴ سالگی و نوع جوانی بین ۴ تا ۱۰ سالگی دیده میشود. چاقی و راه رفتن زودهنگام با آن ارتباط دارند؛ جزئیات در مطلب بیماری بلانت آمده است.
راشیتیسم
راشیتیسم (Rickets) نرم شدن استخوان در حال رشد به دلیل کمبود ویتامین D یا کلسیم است. نوع ارثی آن، راشیتیسم هیپوفسفاتمیک ارثی، درمان تخصصی می‌خواهد. توضیح بیشتر در مطلب راشیتیسم و کمبود ویتامین D آمده است.
علت‌های دیگر و پرانتزی ظاهری
دیسپلازی‌های اسکلتی مانند آکندروپلازی (نوعی کوتاه‌قدی ارثی) و آسیب صفحه رشد پس از شکستگی یا عفونت هم می‌توانند پای پرانتزی ایجاد کنند. گاهی استخوان‌ها صاف‌اند و شکل عضلات ساق یا چرخش داخلی ساق و پنجه رو به داخل فقط ظاهر پرانتزی می‌سازد.
معاینه و عکس رادیولوژی در پای پرانتزی کودک
تشخیص پای پرانتزی در کودکان بیشتر بر پایه سن، معاینه و روند تغییر است و عکس رادیولوژی برای همه لازم نیست. عکس وقتی گرفته میشود که علائم هشدار یا شک به بلانت و راشیتیسم وجود داشته باشد.
در معاینه معمولاً زمان شروع راه رفتن، منحنی رشد و سابقه خانوادگی را می‌پرسم. سپس کودک را ایستاده معاینه می‌کنم و راه رفتن، طول دو پا و چرخش ساق را می‌سنجم.
عکس لازم، عکس تمام‌قد ایستاده از لگن تا مچ است. در کودکان کم‌سن با شک به بلانت، زاویه درنان (Drennan angle) در بالای درشت‌نی اندازه‌گیری میشود.
زاویه بالای حدود ۱۶ درجه به‌شدت به نفع بلانت است و زیر حدود ۱۰ تا ۱۱ درجه معمولاً فیزیولوژیک است. بین این دو عدد، کودک پیگیری میشود.
در شک به راشیتیسم، آزمایش کلسیم، فسفر، آلکالن فسفاتاز، ویتامین D و هورمون پاراتیروئید (PTH) درخواست میشود. در عکس، صفحه‌های رشد پهن، نامنظم و فنجانی‌شکل دیده می‌شوند.
درمان پای پرانتزی کودک بر اساس علت
درمان پای پرانتزی در کودکان به علت آن بستگی دارد: پرانتزی فیزیولوژیک فقط پیگیری می‌خواهد، اما بلانت و راشیتیسم درمان اختصاصی دارند.
راشیتیسم: اول درمان علت
در راشیتیسم تغذیه‌ای، ویتامین D و کلسیم زیر نظر پزشک کودکان یا متخصص غدد تجویز میشود. در کودکان کم‌سن، انحراف پاها اغلب پس از اصلاح مشکل متابولیک بهتر میشود. مکمل با دوز بالا را خودسرانه ندهید.
بیماری بلانت: بریس یا جراحی
در مراحل اولیه بلانت شیرخوارگی و پیش از حدود ۳ سالگی، گاهی بریس بلند ران تا مچ (KAFO) امتحان میشود، اما شواهد آن محدود است. اگر انحراف پیشرفت کند، استئوتومی بالای درشت‌نی (بریدن و هم‌راستا کردن استخوان) انجام میشود. این جراحی ترجیحاً پیش از حدود ۴ سالگی، خطر عود را کمتر می‌کند.
هدایت رشد برای انحراف باقی‌مانده
هدایت رشد (Guided growth) یعنی گذاشتن پلاکی کوچک با دو پیچ (پلاک ۸) در سمت بیرونی صفحه رشد. این پلاک رشد آن سمت را کند می‌کند تا سمت داخلی به آن برسد.
عمل با برش‌های کوچک انجام میشود و کودک معمولاً زود راه می‌افتد. این روش به دست‌کم حدود ۱ تا ۲ سال رشد باقی‌مانده نیاز دارد.
پلاک پس از صاف شدن پا خارج میشود، چون ماندن آن اصلاح بیش‌ازحد ایجاد می‌کند. جزئیات در مطلب هدایت رشد با پلاک ۸ و زمان‌بندی آن در سنین بالاتر در صفحه پای پرانتزی در نوجوانان آمده است.
برای پای پرانتزی بچه روی چه چیزهایی هزینه نکنید؟
کفش طبی، کفی، آتل و حرکات اصلاحی، پای پرانتزی فیزیولوژیک را صاف نمی‌کنند و اصلاح طبیعی را هم سریع‌تر نمی‌کنند.
- کفش طبی و کفی: شکل استخوان را تغییر نمی‌دهند؛ کفش معمولی، راحت و هم‌اندازه کافی است.
- آتل یا بریس: در پرانتزی فیزیولوژیک جایی ندارد و فقط در موارد خاص بلانت با تصمیم ارتوپد به کار می‌رود.
- حرکات اصلاحی و ماساژ: اثری بر استخوان ندارند؛ بازی آزاد برای عضلات و تعادل کودک کافی است.
پیش از خرید کفش طبی و کفی یا شروع حرکات اصلاحی پای پرانتزی، با ارتوپد مشورت کنید.
باورهای نادرست درباره پای پرانتزی کودک
پوشک، قنداق و نحوه بغل کردن کودک باعث پای پرانتزی ماندگار نمی‌شوند. این باورها در مطلب پوشک، قنداق، واکر و زود راه رفتن بیشتر بررسی می‌شوند.
- زود راه رفتن علت پرانتزی فیزیولوژیک نیست، اما همراه با اضافه‌وزن با بیماری بلانت ارتباط دارد.
- واکر توصیه نمی‌شود، اما به دلیل خطر افتادن و آسیب، نه پای پرانتزی.
- پای پرانتزی با پاچنبری یکی نیست؛ تفاوت پای پرانتزی با پاچنبری در این است که پاچنبری ناهنجاری مادرزادی خود پا است.
آماده شدن برای ویزیت ارتوپد
اگر پای پرانتزی کودک‌تان بعد از ۲ سالگی بهتر نشده یا یکی از علائم هشدار را دارد، برای نوبت ویزیت ارتوپدی اقدام کنید. عکس‌های ایستاده خانگی با تاریخ، اندازه‌های ثبت‌شده فاصله زانوها و منحنی رشد قد و وزن را همراه بیاورید. عکس رادیولوژی یا آزمایش خون قبلی را هم بیاورید.