زانوی ضربدری کودک چیست؟
زانوی ضربدری کودک شکلی از زانوی ضربدری (ژنو والگوم) در سال‌های رشد است که پاها را شبیه حرف X نشان می‌دهد. وقتی کودک می‌ایستد و زانوهایش به هم می‌رسند، قوزکهای داخلی مچ از هم فاصله دارند. به این فاصله «فاصله بین دو قوزک» یا IMD (Intermalleolar distance) می‌گویند.
بسیاری از کودکان پیش از ۲ سالگی پاهای پرانتزی دارند و سپس به سمت ضربدری می‌روند. مرحله اول در صفحه پای پرانتزی کودک توضیح داده شده است. برای تفاوت این دو حالت در همه سنین، مقایسه زانوی پرانتزی و ضربدری را بخوانید.
زانوی ضربدری کودک در چه سنی طبیعی است؟
زانوی ضربدری کودک حدود ۳ تا ۴ سالگی بیشترین حد را دارد و در بیشتر کودکان طبیعی است. پس از آن به‌تدریج کم میشود و معمولاً تا ۷ تا ۸ سالگی، و طبق برخی منابع تا ۱۰ سالگی، به شکل بزرگسالی نزدیک میشود.
در مطالعه کره‌ای یو (Yoo، ۲۰۰۸)، اوج ضربدری حدود ۴ سالگی بود. زاویه پاها تا ۷ تا ۸ سالگی به حدود ۵ تا ۶ درجه ضربدری بزرگسالی رسید. در مطالعه آرازی (Arazi، ۲۰۰۱) روی ۵۹۰ کودک ترک ۳ تا ۱۷ ساله، ضربدری بیش از حدود ۱۱ درجه در آن مطالعه غیرطبیعی شمرده شد.
| سن کودک | وضعیت معمول زانوها | معنای آن برای والدین |
|---|---|---|
| تولد تا حدود ۱٫۵ سالگی | پرانتزی تا صاف | ضربدری در این سن الگوی معمول نیست |
| ۱٫۵ تا ۳ سالگی | حرکت به سمت ضربدری | شروع مرحله طبیعی |
| ۳ تا ۴ سالگی | اوج حالت ضربدری | معمولاً فقط پیگیری |
| ۴ تا ۸ سالگی | ضربدری کم‌کم کمتر میشود | فاصله مچها باید کم شود |
| ۸ تا ۱۰ سالگی | کمی ضربدری مانند بزرگسالان | ضربدری واضح را بررسی کنید |
نکته: زاویه زانو را فقط با معاینه یا عکس رادیولوژی می‌توان دقیق سنجید. والدین بهتر است به‌جای زاویه، روند تغییر فاصله مچها را دنبال کنند.
اندازه‌گیری زانوی ضربدری بچه در خانه
والدین می‌توانند زانوی ضربدری بچه را با اندازه‌گیری فاصله بین دو قوزک داخلی مچ و یک عکس ایستاده، هر ۳ تا ۶ ماه پیگیری کنند. یک عدد بهتنهایی معنای زیادی ندارد؛ روند تغییر مهم است.
- کودک را پابرهنه و با شورت روی زمین صاف بایستانید.
- زانوها را آرام کنار هم بگذارید تا فقط به هم برسند، بدون فشار دادن.
- کاسه‌های زانو را رو به جلو نگه دارید، نه به سمت داخل.
- فاصله بین قوزکهای داخلی دو مچ را با متر خیاطی اندازه بگیرید.
- یک عکس تمام‌قد از روبه‌رو بگیرید و تاریخ و عدد را کنار هم ثبت کنید.
در کودکانی که ران‌های پرحجم دارند، تماس ران‌ها ممکن است اندازه را تحت تأثیر قرار دهد؛ این را به پزشک بگویید. نکته‌های بیشتر در مطلب روش اندازه‌گیری زانوی ضربدری در خانه و مطب آمده است.
علائم هشدار: زانوی ضربدری کودک کی غیرطبیعی است؟
زانوی ضربدری کودک وقتی نیاز به معاینه ارتوپد دارد که بعد از حدود ۷ تا ۸ سالگی باقی بماند یا رو به بدتر شدن باشد. یک معیار رایج، فاصله مچها بیش از حدود ۸ سانتیمتر بعد از ۷ سالگی یا بهتر نشدن تا حدود ۱۰ سالگی است.
این نشانه‌ها در هر سنی دلیل مراجعه‌اند:
- یک‌طرفه بودن یا تفاوت آشکار دو پا
- ضربدری شدید یا رو به افزایش در اندازه‌گیری‌های پشت سر هم
- کوتاهی قد نسبت به هم‌سن‌ها یا افت روی منحنی رشد
- درد زانو یا لنگیدن
- سابقه شکستگی یا عفونت نزدیک زانو
- سابقه خانوادگی راشیتیسم یا دیسپلازی اسکلتی (بیماری ارثی رشد استخوان)
علتهای زانوی ضربدری کودک
شایع‌ترین علت زانوی ضربدری در کودکان، ضربدری فیزیولوژیک است که بخشی از رشد طبیعی است و درمان نمی‌خواهد. علتهای دیگر کمترند، اما در ضربدری ماندگار، یک‌طرفه یا شدید باید بررسی شوند.
اضافهوزن
اضافهوزن یکی از علتهای شناختهشده زانوی ضربدری ماندگار در کودکان است. کنترل وزن با کمک پزشک کودکان برای سلامت کلی کودک مفید است، اما بهتنهایی صاف شدن پا را تضمین نمیکند.
راشیتیسم و بیماری استخوانی کلیوی
راشیتیسم (Rickets)، یعنی نرمی استخوان در حال رشد به دلیل کمبود ویتامین D یا کلسیم، می‌تواند زانوی ضربدری ایجاد کند. بیماری استخوانی ناشی از نارسایی کلیه هم اثر مشابهی دارد. توضیح بیشتر در مطلب کمبود ویتامین D و راشیتیسم آمده است.
پس از شکستگی یا آسیب صفحه رشد
پس از شکستگی بالای درشت‌نی در کودکان کم‌سن، گاهی زانو به‌تدریج ضربدری میشود. آسیب صفحه رشد پس از شکستگی یا عفونت هم ممکن است انحرافی بسازد که با رشد بیشتر شود. به همین دلیل پیگیری پس از این آسیب‌ها مهم است.
بیماری‌های ارثی استخوان
دیسپلازی‌های اسکلتی و اگزوستوز متعدد ارثی (Hereditary multiple exostoses، برجستگی‌های استخوانی متعدد) از علتهای کمتر شایع‌اند. این کودکان معمولاً نشانه‌های دیگری مثل کوتاهی قد یا برجستگی‌های قابل لمس هم دارند.
صافی کف پا و زانوی ضربدری کودک
صافی کف پای انعطافپذیر (Flexible flatfoot) در کودکان خردسال اغلب همراه زانوی ضربدری دیده میشود. در این حالت قوس کف پا هنگام ایستادن صاف میشود و هنگام روی پنجه ایستادن برمی‌گردد.
در معاینه کودک با زانوی ضربدری، کف پا و مچ را هم بررسی می‌کنم. کفی طبی شکل استخوان زانو را تغییر نمی‌دهد؛ تصمیم درباره کفی به معاینه خود پا و علائمی مثل درد بستگی دارد. رابطه این دو در مطلب صافی کف پا و زانوی ضربدری بررسی میشود.
معاینه و عکس رادیولوژی در زانوی ضربدری کودک
تشخیص زانوی ضربدری در کودکان در بیشتر موارد با معاینه و مقایسه با سن کودک انجام میشود و عکس رادیولوژی معمولاً لازم نیست. عکس برای کودکانی است که علائم هشدار دارند.
در معاینه، قد و منحنی رشد، سابقه شکستگی و سابقه خانوادگی را بررسی می‌کنم. سپس فاصله مچها، راه رفتن، طول دو پا، شلی رباط‌ها و شکل کف پا را می‌سنجم.
اگر عکس لازم باشد، عکس تمام‌قد ایستاده از لگن تا مچ گرفته میشود. این عکس نشان می‌دهد انحراف در ران، درشت‌نی یا خود مفصل است و همین، روش درمان را تعیین می‌کند. در شک به راشیتیسم، آزمایش کلسیم، فسفر، آلکالن فسفاتاز، ویتامین D و هورمون پاراتیروئید (PTH) درخواست میشود.
درمان زانوی ضربدری کودک
درمان زانوی ضربدری در کودکان در بیشتر موارد فقط پیگیری و اندازه‌گیری دوره‌ای است، چون ضربدری فیزیولوژیک خودبه‌خود کم میشود. درمان فعال برای ضربدری غیرطبیعی یا ماندگار در نظر گرفته میشود.
| وضعیت کودک | اقدام |
|---|---|
| ضربدری فیزیولوژیک | پیگیری با عکس و اندازه‌گیری |
| راشیتیسم یا بیماری متابولیک | درمان علت زیر نظر پزشک کودکان یا غدد |
| ضربدری ماندگار و قابل‌توجه با رشد کافی باقی‌مانده | هدایت رشد با پلاک کوچک |
| رشد ناکافی یا انحراف شدید | استئوتومی (بریدن و هم‌راستا کردن استخوان) |
هدایت رشد با پلاک ۸
هدایت رشد (Guided growth) در زانوی ضربدری یعنی گذاشتن پلاکی کوچک با دو پیچ (پلاک ۸) یا منگنه در سمت داخلی صفحه رشد. این کار رشد سمت داخل را کند می‌کند تا سمت بیرونی به آن برسد و پا به‌تدریج صاف شود.
عمل با برش‌های کوچک انجام میشود و کودک زود راه می‌افتد. اصلاح معمولاً چند ماه تا ۱ تا ۲ سال طول می‌کشد و به دست‌کم حدود ۱ تا ۲ سال رشد باقی‌مانده نیاز دارد. پلاک پس از صاف شدن پا خارج میشود، چون ماندن آن اصلاح بیش‌ازحد ایجاد می‌کند.
جزئیات روش در مطلب هدایت رشد و پلاک ۸ آمده است. صفحه‌های رشد زانو در دختران زودتر از پسران بسته می‌شوند. زمان‌بندی درمان در سنین بالاتر در صفحه زانوی ضربدری در نوجوانان آمده است.
چه چیزهایی زانوی ضربدری کودک را صاف نمیکند؟
کفش طبی، کفی، آتل و حرکات اصلاحی، زانوی ضربدری فیزیولوژیک را صاف نمی‌کنند و اصلاح طبیعی آن را سریع‌تر نمی‌کنند. خرید این وسایل برای ضربدری طبیعی ضرورتی ندارد.
- کفش و کفی طبی: استخوان ران و ساق را صاف نمی‌کنند؛ درباره کفی برای صافی کف پا، تصمیم با معاینه پا است.
- آتل و بریس: برای ضربدری فیزیولوژیک توصیه نمی‌شوند.
- ورزش و حرکات اصلاحی: برای عضلات و تعادل مفیدند، اما زاویه استخوان را تغییر نمی‌دهند.
پیش از خرید کفش طبی و کفی کودک یا شروع حرکات اصلاحی زانوی ضربدری، با ارتوپد مشورت کنید.
آیا نشستن W شکل باعث زانوی ضربدری میشود؟
نشستن W شکل یا قورباغهای، که کودک بین پاهایش روی زمین می‌نشیند، از علتهای شناختهشده زانوی ضربدری نیست. علتهای اصلی رشد طبیعی و در موارد کمتر اضافهوزن، راشیتیسم، آسیب صفحه رشد و بیماری‌های ارثی استخوان هستند.
اگر نشستن W با پنجه رو به داخل شدید، زمین خوردن مکرر یا درد همراه است، کودک را معاینه کنید. این موضوع در مطلب نشستن W یا قورباغهای بیشتر توضیح داده میشود.
پیش از ویزیت ارتوپد چه آماده کنیم؟
اگر زانوی ضربدری کودک‌تان بعد از ۷ سالگی بهتر نشده یا یکی از علائم هشدار را دارد، وقت ویزیت ارتوپدی بگیرید. عکس‌های ایستاده خانگی، اندازه‌های ثبت‌شده فاصله مچها و منحنی رشد قد و وزن را همراه بیاورید. کفش‌های پرکاربرد کودک و عکس‌ها یا آزمایش‌های قبلی را هم بیاورید.